De Diagnose

Theatergroep UIT! vermoordt vooral mijn middag

Wie: Theatergroep UIT! uit Zevenaar
Wat: 'Moordspel' van Onbekend
Waar: Kulturhus De Borg in Babberich
Wanneer: 10 mei 2026
Regie: Erik Bok

Er bestaat een wereldberoemd toneelstuk dat 'moordspel' heet. En theatergroep UIT! is een groep met een lange historie en een heel goede naam. De aankondigingen vooraf en de eerste aanblik van het decor zagen er schitterend uit. Dat alles zorgde dat ik vol goede moed klaarzat in de prachtige zaal die De Borg rijk is. Maar die dobbelstenen op dat podium, hadden me moeten waarschuwen:  hier klopte iets niet. En om 15.50 uur wist ik het: Niks klopte hier. Zelfs dat prachtige decor niet. 

Hard gewerkt

Nee, er is heel hard gewerkt, daar lag het niet aan. Zoveel zorg er besteed was aan al die fotografische prints op de panelen en zelfs op de vloer! De prachtige en met zorg gekozen kleding! De spelers die de meest onwaarschijnlijk choreografische scènewisselingen volbrachten, met loopjes, spasmen, schuivende panelen en wat voor lipizzaner dressuur regisseur Erik Bok nog meer bedacht had. Ik kan daar best een zekere mate van bewondering voor opbrengen. Maar dat niemand tijdens het repetitieproces aan de bel heeft getrokken om te vragen waar de man in godesnaam mee bezig was, kan ik ze best kwalijk nemen.

Volkomen onbegrijpelijk

Want niet het beroemde 'Moordspel' werd opgevoerd maar een gelijknamig stuk waarvan de schijver mij niet bekend is gemaakt en ook zo snel op internet niet te achterhalen viel. Zouden ze het zelf hebben geschreven? Dat denk ik niet. Het stuk speelde -zo zei de aankondiging- in de jaren 50 in Washington, Amerka en "het McCarthyisme en de angst voor het rode gevaar bepalen de sfeer". Daar begin je niet aan als Nederlandse toneelschrijver. Dat zijn thema's die ons zo vreemd zijn dat je voor de voorstelling eerst een historica een half uur uitleg moet laten geven hoe we dat als publiek moeten duiden. 

Die uitleg had ik overigens nu voor de voorstelling ook best willen hebben, en een plattegrond van alle locaties waar de scènes zich afspeelden, en een overzicht van personages - al dan niet gedurende de voorstelling vermoord. Want dat is waar we uiteindelijk de hele middag naar hadden zitten kijken: een flauwe, onbegrijpelijke levende versie van een cluedo-spel. Niks historisch jaren 50 Washington Amerika perspectief. Gewoon moeilijkdoenerij. 

Loze kletskoek. 

Ik stond waarachtig niet alleen in mijn verwarring over waar het stuk over ging. Integendeel, ik bevond mij in heel goed gezelschap. Ook de spelers wekten niet de indruk te begrijpen wat ze zeiden, waarom ze het zeiden of tegen wie ze het zeiden. Netjes werden de teksten opgezegd op een manier die het best valt te omschrijven als "De regisseur heeft gezegd dat ik het zo moest zeggen." Je kon het horen aan het gehakkel soms, aan de intonatie vaak en aan de timing! De spelers sloegen er maar een slag naar en dat is hen niet aan te rekenen maar wel de regisseur die ze in deze theatrale val had gelokt. Door ze ook geen handvatten te geven voor hun stil spel bijvoorbeeld. Nergens voelde je als toeschouwer dat spelers echte personages waren met een afkomst, een beweegreden, een doel. Het waren anonieme figuren die enkel met hun kleur werden aangeduid. Wat moet ik ermee? Moet ik me er mee identificeren? Waarom dan? Omdat iemand zegt dat ze misschien schuldig zijn aan een moord? Niet mijn probleem. Overigens waren die moorden ook nog eens zo klunzig vormgegeven dat je van meet af aan je schouders erover ophaalde. Eén speler werd zelfs drie keer vermoord in drie verschillende rollen! 

Een misschien?

Ik sluit niet uit dat ik het zelf ben die tekort schoot. Dat de regisseur een geniaal plan had om in deze vormgeving en acteerstijl juist de absurde angst voor hedendaags links te verpakken. Zoals in de jaren 50 in Amerika. Het zou kunnen, maar dan heb ik het niet begrepen of gevoeld. Maar ook dat is de taak van de regisseur. Te bedenken of wat je wilt vertellen ook begrepen wordt - direct daar of later in het leven van je publiek. Dat is dan wat mij betreft mislukt. 

Mijn buurman, ook bekend met het theater, opperde dat we misschien tegen een absurdistisch stuk aan zaten te kijken. Maar als er al iets absurdistisch was, dan was het vooral het feit dat wij een hele middag naar loze kletskoek zaten te kijken zonder daaraan enig plezier te beleven of een diepere betekenis aan konden geven. Maar zo diep zal de bedoeling van UIT! niet zijn geweest.

Wonderschoon muzikaal spektakel

Wie : Rhedelijk Cultureel
Wat : Ann & Meander
Waar : Openluchttheater De Pinkenberg in Rozendaal
Wanneer : 7 juli 2023
Regie : Jowin Heemskerk
Muzikale leiding : Marije Heemskerk

Ze zijn broer en zus, Jowin en Marije Heemskerk. En na het zien van “Ann & Meander” vermoed ik dat het een harmonisch gezin moet zijn geweest vanwaaruit ze zijn voortgekomen. Zo prachtig als de teksten van Jowin en de muziek van Marije op elkaar aansloten en elkaar versterkten in deze poëtische voorstelling in het prachtige openluchttheater de Pinkenberg.

De Kracht van Baak

Wie : Stichting Openluchtspel Baak
Wat : ‘t Was nog nooit zo duuster
(naar “Met Mekaar, Veur Mekaar" van Jan Henk Lefers)
Waar : Op het erf van de familie Hebben in Baak
Wanneer : 3 juni 2023
Regie : Ben te Dorsthorst & Carla Hubers

33 jaar geleden was ik getuige van het eerste openluchtspel in Baak, dat destijds in het kader van het 800 jarig bestaan van het dorp “achter het kasteel” werd gespeeld. Sinds die tijd is er in Baak elke 3 jaar een openluchtspel opgevoerd en waren we nu toe aan nummer elf. Mijn verwachtingen waren hooggespannen.
Dit jaar had de Stichting Openluchtspel Baak gekozen om een bestaand stuk van Jan Henk Lefers te bewerken en een eigen titel mee te geven. Een bijzondere titel want “‘t Was nog nooit zo duuster” is de eerste regel van een nogal beroemd nummer van de Groningse zanger Ede Staal. (“‘t Het nog nooit zo donker west”) Deze eerste regel wordt vervolgd met “Of 't wer altied wel weer licht”. Een stuk van tegenslag en troost was dan ook wat we voorgeschoteld kregen.
Alle tegenslagen die de familie Tamming treffen hadden voor zichzelf al een toneelstuk verdiend: een erfopvolging vol strijd, dure modernisering van het boerenbedrijf, een dementerende echtgenote, georganiseerde misdaad op het platteland, loverboys die je dochter in hun greep hebben... het was nogal wat. Het werd allemaal best geloofwaardig gebracht, maar het was allemaal wel wat veel. Gelukkig waren daar nog Hendrik en Bertha Doorman (Albert Jansen en Mariët Nieuwenhuis) die als (echt!) komisch echtpaar steeds op tijd voor de bevrijdende lach zorgden.
Het verhaal is natuurlijk maar een deel van het vermaak. Openluchtspelen moeten het van de uitvoering hebben. De acteurs moeten zo’n enorm speelvlak maar kunnen bespelen. Hun mimiek, houding en bewegingen moeten over grote afstanden door het publiek goed begrepen worden. En wat dat betreft zaten we wel goed in Baak. Zelden heb ik zoveel mannelijke kracht gezien in het amateurtheater als afgelopen zaterdag in Baak. Niks niet terughouden, d’ran! En als stem en lijf niet genoeg waren, dan werd er wel een grote shovel of kettingzaag ter hand genomen om een boom om te halen of een auto uit de sloot te tillen. Gebeurtenissen die misschien niet direct het verhaal dienden, maar die door de intensiteit van geluid, geur en spektakel enorm binnenkwamen. Zoiets van: “Kiek-es wat wi’j kunnen.” En sjongejonge, dat maakte wel indruk!
Daartegenover stonden dan gelukkig ook weer voldoende momenten van verstilling die het publiek ademloos volgde. Zoals het indrukwekkende einde, waarop Fons Jansen als Gerhard Tamming, helemaal alleen in dat enorme toneel, die laatste zin uitspreekt: “...het wordt altijd wel weer licht.” Best wel kippenvel.
Het zal nu weer even rustig worden in Baak. Drie jaar denk ik. Het voor een deel nieuwe bestuur van Openluchtspel Baak heeft met deze stichting, haar netwerk en haar ervaring een geweldig instrument in handen om nog heel lang aansprekende openluchtspelen te maken. Maar het onderste is nog lang niet uit de kan. Er is absoluut nog winst te boeken in de dramaturgische kijk op de stukken, andere genres en speelstijlen en meer nuances in het spel. Ik zou het bestuur adviseren: Doe eens gek en ga samen de komende week naar Oerol om te zien hoeveel verschillende soorten openluchttheater er bestaan. Goed voor de onderlinge binding en vooral voor de inspiratie.

“Er moeten meer stoelen bijgezet worden”

Of het belang van een eigen jeugdgroep

Wie : Toepje
Wat : “Actie op de Redactie” van Henk Roede
Waar : Wilhelminagebouw Kotten
Wanneer : 13 mei 2023
Regie : Jolanda & Anita Roerdinkholder

Toneelvereniging T.O.E.P. uit Kotten is een van de meest gezonde verenigingen in de Achterhoek. Er wordt weleens beweerd dat jonge vaders in Kotten, nadat zij hun pasgeboren kind op het gemeentehuis hebben aangegeven, meteen doorrijden naar de secretaris van T.O.E.P. om hun kind aan te melden bij de vereniging. Of het waar is, durf ik hier niet te zeggen, feit is wel dat er bij alle stukken die ik de laatste 8 jaar van T.O.E.P. heb gezien, kinderen en jongeren meespeelden. En dat ze allemaal achternamen dragen als Meerdink, Stemerdink en Kruisselbrink laat weinig te raden over hun afkomst: Echt Kottens Fabrikaat.
Afgelopen zaterdag speelde de jeugdgroep van T.O.E.P. -voor het eerst sinds Corona- een eigen stuk. De groep bleek tot mijn verrassing te bestaan uit jongeren in de leeftijdscategorie van 12 tot 16 jaar (schat ik) en het duurde even voor ik doorhad dat ze niet een of ander kinderverhaaltje speelden maar een stuk uit het repertoire van Toneeluitgeverij VINK. Wat een echte uitdaging kan zijn.
Heel Kotten was blijkbaar nieuwsgierig naar de prestaties van haar jongeren, want de zaal zat goed vol. Zo vol zelfs dat er stoelen moesten worden bijgezet. Een betere stimulans voor jonge spelers bestaat er niet. “Jongens, we kunnen nog niet beginnen, want er moeten nog stoelen worden bijgezet.”
Hoe rijk ben je als gemeenschap wanneer je een groep jongeren alles kunt bieden wat nodig is wanneer zij een toneelstuk willen opvoeren? Een zaal; licht- en geluidstechniek; kleding; decor; regisseurs in de personen van spelers van T.O.E.P. zelf en niet in het minst een groot publiek.
Maar andersom ook: hoe rijk ben je als gemeenschap wanneer jouw jongeren zelf hun stukken willen gaan spelen? Deze spelers zullen over een tijdje, getraind door de ervaringen die ze met hun eigen stukken opgedaan hebben, aan kunnen sluiten bij en een verrijking zijn van T.O.E.P. zelf. Zo heb je je eigen jeugdopleiding.
En ze was goed getraind, deze Kottense jeugd. Fijn, pittig spel kleurde de personages en zorgde voor vaart in het verhaal dat, hoewel traditioneel, toch verrassend eigentijds was. Mandy Kruisselbrink was zonder twijfel de schraag waarop alles rustte. Zij bestierde als hoofdredacteur het roddelblad “Wie Kent Wie” dat op het punt staat verkocht te worden. Samen met haar DTP-er Fenna Kruisselbrink en fotograaf Tim Schreurs proberen ze het blad te redden door een scoop te vinden. Of te creëren zoals dat bij roddelbladen vaak gebeurt. Vele, best geloofwaardige verwikkelingen later lukte dat allemaal. Waar zulke verhalen bij volwassenen vaak te simpel en te kinderachtig overkomen, blijken ze uitstekend te passen bij deze leeftijdsgroep en een fijne toneelavond tot gevolg te kunnen hebben. Al zou een stap richting wat serieuzere thematieken deze groep niet misstaan. Juist  voor de leeftijd tussen 12 en 18, met al zijn veranderingen, vragen en twijfels leent het drama zich als een krachtig medium. Dat kan op termijn zo een paar psychologen schelen.
Tot slot dan nog, omdat ik vooraan zat en alle details op het toneel extra goed kon zien. Het kantoor van het roddelblad zat vol met Post-Its. Iets dat de ruimte het elan van druk-druk-druk meegaf. Maar als je de briefjes goed bekeek kreeg je een beeld van het plezier waarmee de jongeren hun spel speelden. Kijk maar naar de foto’s. En ook die foto van de in de muur gemetselde “Steen der Wijzen” is bijzonder. Het geeft iets aan dat we langzaam maar zeker aan het kwijtraken zijn. Alleen in Kotten nog niet. Maar daar peperen ze het hun jeugd ook in woord en daad in: Met elkaar ben je sterk.

Nostalgie is springlevend

Wie : Theater 2000 uit ‘s-Heerenberg
Wat : Ja Zuster, Nee Zuster
Waar : Het Barghse Huus in ‘s Heerenberg
Wanneer : 22 april 2023
Regie : Tonia Vriezen

Het schijnt dat de gemiddelde leeftijd van het publiek bij de première hoger lag dan die van de spelers van Theater 2000 en dat wil wat zeggen. Want dat gemiddelde ligt bij deze ‘s-Heerenbergse vereniging rond de 70 jaar. Dat roept wellicht beelden op van een groep krakkemikkige acteurs die met wandelstokken en rollators over het toneel sjokken, maar niets van dat. Theater 2000 leeft dat het een aard heeft.
Die gemiddelde leeftijd maakt het niet helemaal toevallig dat de groep koos voor een voorstelling als “Ja Zuster, Nee Zuster”. Want alleen de titel al doet het kinderhart in oude lijven opspringen. De 20 afleveringen van deze kinderserie die 55 jaar geleden (!) op de Nederlandse TV te zien zijn geweest, hebben zich gebrand in de harten en hersenen van een hele generatie. Vooral de liedjes dan, want de beelden zijn verloren gegaan in een al te rigoureuze schoonmaak van de archieven van de betreffende omroep.
In die combinatie van overbekende liedjes en nergens terug te vinden beelden ligt misschien ook wel de formule van het succes van deze voorstelling van Theater 2000. Want nog voor de première was de zaal al vier keer uitverkocht. Een financieel en artistiek succes dus, waar menige vereniging jaloers op kan zijn.
Het begon met de voorpret. Het genoegen straks de overbekende personages van Zuster Klivia, het boefje Gerrit, zijn opa, de naamloze ingenieur en Boze Buurman Boordevol weer in levende lijve voor je te zien, deed menig toeschouwer al popelen ver voor de voorstelling begon. Heel eerlijk gezegd kan zo’n voorstelling eigenlijk niet mislukken want het publiek eet uit je hand.
Maar zo gemakkelijk maakte Theater 2000 er zich niet vanaf. Het ingenieuze decor en de kleding waren perfect afgestemd op de jaren 60-sfeer waarin de televisieserie speelde. De rolverdeling was -waar mogelijk- precies goed: Nell Koenders als Zuster Klivia, Anton Frauenfelder als Gerrit en zijn Opa, Antoinet Braam als de ingenieur, Suzan Graafland als Juffrouw Jet, Dennis van Rooij als de Boze Buurman en zelfs Lidy Winters in de verrassende rol van Papegaai waren de stevige steunberen van de voorstelling. Helaas, als de gemiddelde leeftijd van de vereniging 70+ is, dan lukt het niet om de andere bewoners van het rusthuis de jeugdige leeftijd te geven die ze in de oorspronkelijke serie wel hadden. Dat was wel wat behelpen af en toe. Niets ten nadele van de acteurs overigens, die als koor een belangrijke functie hadden in de liederen, maar als de Buurman klaagt dat dat er te veel lawaai gemaakt wordt door de bewoners, en dat hij verwacht had dat het rusthuis voor bejaarden bedoeld zou zijn, dan is dat toch precies waar je naar zit te kijken.
Het had geen invloed op de kracht en de vrolijkheid van de avond. Alle bekende liedjes passeerden, langs de wat dunne verhaallijn, de revue. En al zat een pittige dans er niet in, de enscenering en vormgeving van die liedjes zorgden voor een vette glimlach op de gezichten van het publiek. Een publiek overigens dat zat te snakken naar een uitnodiging om mee te mogen zingen. Want ook al spoorde regisseuse Tonia Vriezen het publiek in het programmaboekje aan om mee te zingen, op het toneel was daar geen plaats voor ingeruimd. En dat was wel jammer. Het had de voorstelling in een groot meezingfeest kunnen doen eindigen.
Maar een kniesoor, die daar op let. Het feest der herkenning was al groot genoeg. Een heerlijk cadeau, speciaal voor babyboomers.

In Doetinchem eindigt een kostbare traditie (Als we niet uitkijken)

Wie : Ulenhoftheater
Wat : BASTA!
Waar : Ulenhofcollege (of wat er nog van rest)
Wanneer : 14 april 2023
Regie : Adrie Mesch

Over de stukken van Adrie Mesch kan veel gezegd worden, maar dat ga ik niet doen. Laat ik het erbij houden dat hij als geen ander in staat is wereldberoemde toneelstukken aan gort te regisseren. Er blijft geen spaan van heel.
Na een paar keer volledig murw te zijn gebeukt weet je als liefhebber van stukken uit het wereldrepertoire dat je bij zijn voorstellingen zonder enige hoop plaats moet nemen op de tribune en af moet wachten. Want dat is de beste houding om te begrijpen wat Adrie eigenlijk wil met scholierentheater.
Afgelopen weekend was voor de 38e en tevens laatste keer dat we in de gelegenheid waren om op het Ulenhofcollege een voorstelling van het leerlingentheater te gaan zien. Achtendertig keer! Dan mag het een traditie heten. En die traditie was er niet alleen op het Ulenhofcollege. Ook het Ludgercollege en het Rietveldlyceum kenden zo’n traditie. “Kenden” want met deze voorstelling op het Ulenhof komt er, een jaar later dan gepland, een einde aan.
Het meest kenmerkende aan deze editie is misschien wel dat hij tot stand kwam omdat de leerlingen er nadrukkelijk om hadden gevraagd. Want vorig jaar al was officieel afscheid genomen van het Ulenhoftheater. Met bloemen en toespraken en al. Waarmee weer een vinkje in het fusieproces gezet kon worden. Maar de leerlingen van de bovenbouw misten enorm dit vaste onderdeel van het schooljaar en legden contact met schoolleiding en regisseur om te kijken of het niet dan toch nog een keertje... En het kon. Hulde aan leerlingen, schoolleiding en Adrie Mesch. Want in 4 maanden tijd werd een volwaardige totaaltheaterproductie uit de grond gestampt.
Kort: het werd een bewerking van Ubu Roi! Heel toepasselijk, het was hetzelfde stuk als waarmee Adrie in 1992 zijn carrière op het Ulenhof was begonnen. En de titel Basta! maakte ook duidelijk dat de deur niet zachtjes achter hem zou worden gesloten.
33 spelers en musici bevolkten “de kuil” van het Ulenhof en speelden een anderhalf uur durend spektakel waarin vooral duidelijk werd wat voor prachtig vak Theater is. Elk van die 33 leerlingen stond op elk moment in het stuk krachtig het spel te spelen. Soms pal vooraan in de handmicrofoon een solo zingend, soms op de uiterste achtergrond eindeloos roerend in een pan met soep. En het publiek werd ingewijd in wat er allemaal komt kijken bij een toneelproductie. Welke strubbelingen overwonnen moeten worden. Wat het je als mens brengt. Dat het je vormt, verwart, verrast, verveelt, verwondert. Dat het juist voor mensen tussen 12 en 18 jaar een kompas kan zijn in de zoektocht wie je bent of kunt zijn in een wereld waar je een plek in moet innemen. Theater als een medium waarin je je eigen onvermoede krachten kunt ontdekken en ontwikkelen. Een plek waar je rechtop leert lopen en de mensen om je heen tegemoet leert treden. Waar je leert dat waarheid niet waar kan zijn en leugenachtigheid ook schoonheid heeft. Vooral dat maakt Adrie Mesch aan zijn spelers duidelijk: “Je bent van waarde en je hebt iets toe te voegen aan de wereld om je heen”. Wellicht daarom stonden de leerlingen aan de deur van de schoolleider. Om dat nog een keer te mogen ervaren.
Drie scholen met een rijke traditie in buitenschools leerlingentoneel verdwijnen in Doetinchem. Er komen twee nieuwe scholen voor terug. Ik hoop vurig dat de leiding van die scholen beseft dat zij een kostbare erfenis met zich meedragen. Dat ze niet wachten tot alles een beetje op orde is en pas over tig jaar gaan nadenken over “iets buitenschools”, maar dat ze het stokje vandaag nog overnemen van Adrie Mesch c.s. en zorgen dat er volgend jaar op beide scholen groots en meeslepend gespeeld wordt!

Langs de randen van afgronden

Schuilkerktheater

Heel veel Zwiebertje